İnternetteki Dershaneniz

CANLILIK ve HÜCRE

A. CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

Canlı türlerinin tamamında bulunan canlılık özelliklerine canlıların ortak özellikleri denir. Bu özellikler canlı varlıkları cansızlardan ayırmada kullanılır.

a. Canlılar hücrelerden oluşur : Canlıların en küçük yapıtaşına hücre denir. Hücreler tek başlarına yaşayabilen vücut parçalarıdır. Metabolik olayların büyük bir kısmı hücreler üzerinde gerçekleşir. Canlılar hücre sayısına göre 2 grupta incelenir.

*

Bir hücreli canlılar : Vücutları bir hücreden oluşur. Yaşam olayları bu hücre üzerinde gerçekleşir. Bakteri, mavi yeşil alg, amip, öglena, paramesyum bu gruba girer.
*

Çok hücreli canlılar : Vücutları çok sayıda hücreden oluşur. Hücreleri arasında görev yönüyle işbirliği bulunur. İnsan, hayvan, bitki ve mantarlar bu gruba girer.

b. Canlılar beslenir : Besin maddelerinin hücre zarından alınarak ya da üretilerek hücrede kullanılmasına beslenme denir. Besin maddeleri enerji üretiminde, büyümede ve yaşam olaylarının düzenlenmesinde kullanılır. Canlılar beslenme şekline göre iki gruba ayrılırlar.

*

Üretici beslenenler (Ototroflar) : Klorofilleri yardımıyla fotosentez yaparak ihtiyaç duyduğu besinleri kendileri üretirler. Yeşil bitkiler, bazı bakteriler, öglena bu şekilde beslenir.
*

Tüketici beslenenler (Heterotroflar) : İhtiyaç duyduğu besinleri bitkisel ve hayvansal kaynaklardan karşılarlar. Otçul, etçil, hem otçul hem etçil, yırtıcı ve çürükçül çeşitleri bulunur.

c. Canlılar solunum yapar : Hayatsal olayların yapılmasında enerji kullanılır. Gerekli olan enerji hücresel solunumla üretilir. Besinlerin parçalanarak biyolojik enerji (ATP) üretilmesine solunum denir. Besinlerin solunumunda çoğunlukla yakıcı olan oksijen gazı kullanılır. Gelişmiş yapılı olan canlılar vücudun oksijen ihtiyacını karşılamak için beş farklı solunum organı kullanırlar.

*

Yaprak solunumu : Üzerindeki gözeneklerle bitkilerin solunumunu sağlar.
*

Deri solunumu : Derisi ince ve nemli canlıların gaz değişimini sağlar. Solucan, kurbağa gibi.
*

Trake solunumu : Karada yaşayan eklem bacaklıların gaz değişimini sağlar. Böcekler, çok ayaklılar, örümcekler gibi.
*

Solungaç solunumu : Sudaki canlıların erimiş havayı kullanmasını sağlar. Balık, istakoz, yumuşakça gibi.
*

Akciğer solunumu : Karada yaşayan omurgalıların gaz ihtiyacını karşılar. Kurbağa, sürüngen, kuş ve memeli gibi.

d. Canlılar boşaltım yapar : Metabolizma sonucu hücre ve vücutta oluşan artıkların dışarı atılmasına boşaltım denir. Boşaltımla zehirli ve zararlı olan katı, sıvı, gaz artıklar vücuttan uzaklaştırılır. Yaprak dökülmesi, idrar üretilmesi, terleme gibi.

e. Canlılar büyür ve gelişir : Canlı vücudunun kütle, boyut, hacim ve ağırlığının artmasına büyüme denir. Büyüme, bir hücreli canlılarda hücre hacminin artması, çok hücrelilerde hücre sayısının artmasıyla sağlanır. Tohumun bitkiyi oluşturması, bitkinin ilkbaharda yaprak açması, yumurtadan yavru çıkması gibi. Canlının zamanla yeni yetenekler kazanmasına gelişme denir. Bitkinin tohum oluşturması, kuş yavrusunun uçması gibi.

f. Canlılar haraket ederler : Canlıların konum ve yerlerini değiştirmelerine aktif hareket denir. Yüzgeç, kanat ve ayaklarla sağlanır. Canlıların sadece yönlerini değiştirmelerine pasif hareket denir. Bitkilerin kök ve gövdelerinin uzamasında gözlenir.

g. Canlılar irkilir : Vücuda yapılan etkiye tepki gösterilmesine irkilme denir. İrkilme sayesinde canlı çevresindeki değişmelerden haberdar olur. Kendisini tehlikelerden korur. Gövdenin ışığa doğru büyümesi, etçillerin avının kokusunu aldığında saldırmaları gibi.

h. Canlılar çoğalır : Canlıların kendilerine benzer bireyler oluşturmasına üreme denir. Üreme neslin devamının sağlanması için yapılır. Çünkü her canlının belli bir yaşam süresi vardır. Cinsiyetin kullanılıp kullanılmamasına göre 2 çeşidi bulunur.

*

Eşeysiz üreme : Tek bir ata canlının faaliyetiyle yavru canlılar oluşturulur. Bir hücreliler bölünerek, ilkel hayvanlar tomurcuklanarak, çiçeksiz bitki ve mantarlar sporlanarak, bazı omurgasızlar rejenerasyonla (kopan parçaların tamamlanmasıyla) ve bazı bitkiler çeliklenmeyle bu şekilde çoğalabilir.
*

Eşeyli üreme : Erkek ve dişi cinsiyetteki ata canlıların ortak faaliyetiyle yavru canlılar oluşturulur. Çiçekli bitkiler tohumla, hayvanların çoğu yumurtayla ve memeli canlılar doğurarak bu şekilde çoğalırlar.

B. HÜCRENİN YAPI ve ÖZELLİKLERİ

Canlılık olaylarının gerçekleştiği en küçük vücut birimine hücre denir. Hücreler, taşıdıkları kalıtsal madde ve enzimler yardımıyla karakteristik faaliyetlerini gerçekleştirirler. Hücrelerin yapı, şekil ve büyüklükleri birbirinden farklıdır. Hücre yapılarının tam olup olmamasına göre iki çeşit hücre bulunur.

*

İlkel yapılı hücreler : En basit yapıya sahiptirler. Hücre zarı, çeper, DNA, ribozom ve sitoplazmadan oluşur. Bakteri ve mavi yeşil alg gibi.
*

Gelişmiş yapılı hücreler : Hücre yapıları tam olarak bulunur. Hücre zarı, sitoplazma, organeller ve çekirdekten oluşur. İnsan, hayvan, bitki ve mantar hücresi gibi.

Hücreler genel olarak, hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek olmak üzere üç temel kısımdan oluşur.

1. Hücre Zarı

Hücrenin etrafını çevreleyen örtü olup protein, yağ ve şekerlerin birleşmesiyle oluşur. Hücreyi koruma, madde alış verişini sağlama, şekil kazandırma görevleri bulunur. Hücre zarı, yapısındaki moleküllerin diziliminden dolayı ince, esnek ve saydamdır. Yapısındaki por ve enzimler seçici geçirgen bir yöntemle madde değişimini sağlar.

Bitki, mantar ve bakterilerde; hücre zarının dışında özel yapılı olan hücre çeperi (duvarı) bulunur. Bu çeper zara desteklik, koruma ve dayanıklılık kazandırır. Bitki çeperleri selülozdan oluşur.

2. Sitoplazma

Hücre zarı ile çekirdek arasındaki sıvı bölgeye sitoplazma denir. Sitoplazmanın yapısında su, besinler, enzimler, hormonlar, artıklar, gazlar ve organeller bulunur. Yapısındaki organel ve enzimlerden dolayı canlıdır, hücrenin hayatsal faaliyetlerini gerçekleştirir. Sitoplazmada özel görevler yapan sitoplazmik birimlere organel denir. Organeller hücrenin organları gibi görev yapar. Organeller biyolojik olayların hızlı ve kontrollü yapılmasını sağlarlar.

*

Ribozom : En küçük boyutlu organel olup bütün canlı hücrelerde bulunur. Amino asitleri özel şekillerde birleştirerek ihtiyaç duyulan farklı proteinlerin üretilmesini sağlarlar.
*

Sentrozom : Sadece insan ve hayvan hücrelerinde bulunur. Hücre bölünmesinde eş kromozomları ayıran iğ ipliklerinin oluşturulmasını sağlar.
*

Plastitler : Sadece bitki hücrelerinde bulunurlar. Yapı, renk ve görevine göre üç çeşidi vardır.

Kloroplast : Bitkilerde yaprak ve bazı gövdelere yeşil renk kazandırır. Yapısındaki klorofillerle fotosentez yapılmasını sağlar.

Kromoplast : Çiçek, meyve gibi kısımlara sarı, kırmızı, turuncu gibi özel renkleri kazandırır.

Lökoplast : Renksiz olup kök, gövde, tohum ve meyvede bol miktarda bulunur. Nişasta, yağ ve protein gibi yedek besin depolar.

*

Golgi cisimciği : Hücrenin salgı merkezi olup besinlerin kullanılarak tükürük, ter, süt, yağ, mukus gibi salgı maddelerinin yapılmasını sağlar.
*

Lizozom : Taşıdığı çok çeşitli sindirici enzimlerle hücre içi sindiriminin yapılmasında görevlidir. Büyük yapılı besinleri ve yaşlanmış organelleri parçalayarak yapı taşlarının oluşmasını sağlar.
*

Endoplazmik retikulum : Hücre sitoplazmasında yollar oluşturan kanalcık sistemidir. Madde iletiminde ve depolamasında görev yapar.
*

Koful : Madde depolayıcı kesecikler olup farklı hücrelerde değişik maddeleri depolar. Tek hücrelilerin beslenme ve boşaltımında, bitkilerin su depolamasında, hayvanların besin depolamasında kullanılır.
*

Mitokondri : Hücrenin enerji tesisleri olup besinlerin parçalanarak biyolojik ATP enerjisinin üretilmesini sağlar.Besinleri parçalarken oksijen kullanır.

3. Çekirdek

Hücrenin yönetim merkezi olup yapısında kalıtsal maddeleri (Gen, DNA, Kromozom) bulundurur. Hücre zarı ve sitoplazmadaki canlılık olaylarını yönetir. Hücredeki olayları ürettiği enzimler yardımıyla kontrol eder. Hücre bölünmesi sırasında kendisini eşleyerek kalıtımı sağlar. Bakteri, mavi yeşil alg ve olgun alyuvar hücrelerinde çekirdek bulunmaz. Paramesyumlarda iki ve insanın çizgili kaslarında çok sayıda bulunabilir. Çekirdek; çekirdek zarı, çekirdek özsuyu, çekirdekçik ve kromatin ipliklerinden oluşur. Kromatin iplikleri kromozomların incelip uzaması sonucu oluşur. Farklı tür canlılardaki her hücrede belli sayıda kromozom bulunur.

Etiketler: CANLILIK ve HÜCRE

Bu yazı Pazar, 07 Eylül 2008, 18:32 tarihinde Biyoloji kategorisi altında yayımlandı. Bu yazıya yapılacak yorumlardan haberdar olmak için RSS 2.0 beslemesini kullanabilirsiniz. Yorum yapabilirsiniz, veya kendi sitenizden geri izleme yapabilirsiniz.